Quyền Chọn Mua Và Quyền Chọn Bán Là Gì? Giải Thích Chi Tiết Từ A–Z
QUYỀN CHỌN MUA VÀ QUYỀN CHỌN BÁN LÀ GÌ? GIẢI THÍCH CHI TIẾT TỪ A–Z
Bạn
có bao giờ nghĩ rằng mình có thể trả trước một khoản tiền nhỏ để giữ quyền mua
một căn nhà trong tương lai với mức giá đã thỏa thuận hôm nay, dù giá thị
trường sau đó tăng lên rất nhiều?
Hoặc
ngược lại, bạn có thể trả một khoản phí để đảm bảo rằng trong tương lai mình
vẫn được bán một tài sản với mức giá đã cam kết, ngay cả khi giá thị trường bất
ngờ giảm mạnh?
Đây
không phải là một ý tưởng tưởng tượng. Trong tài chính, những giao dịch như vậy
thực sự tồn tại và được gọi là quyền chọn (Option).
Quyền
chọn là một trong những công cụ tài chính quan trọng trên thị trường tài chính
quốc tế. Nó được sử dụng bởi nhà đầu tư, ngân hàng, doanh nghiệp và các tổ chức
tài chính để đầu cơ kiếm lợi nhuận hoặc phòng ngừa rủi ro biến động giá.
Trong
bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu từ những khái niệm đơn giản nhất đến cách
thức hoạt động, cách tính lãi lỗ và ứng dụng thực tế của hai loại quyền chọn
phổ biến nhất: quyền chọn mua và quyền chọn bán.
1. Quyền chọn là gì? Hiểu
đơn giản qua một câu chuyện mua nhà
Trước
khi tìm hiểu về quyền chọn mua và quyền chọn bán, chúng ta cần hiểu quyền chọn
thực chất là gì.
Hãy
tưởng tượng bạn đang muốn mua một căn nhà có giá thị trường hiện tại là 3 tỷ
đồng.
Bạn
rất thích căn nhà này nhưng chưa có đủ tiền để thanh toán ngay. Bạn dự đoán
khoảng 3 tháng nữa, giá nhà có thể tăng lên 3,5 tỷ đồng.
Bạn
lo rằng nếu đợi đến khi có đủ tiền, căn nhà sẽ trở nên đắt hơn.
Bạn
đề nghị với chủ nhà một thỏa thuận:
- Bạn trả trước
cho chủ nhà 50 triệu đồng.
- Đổi lại, chủ nhà
cam kết cho bạn quyền mua căn nhà trong vòng 3 tháng với giá 3 tỷ đồng.
- Sau 3 tháng, bạn
có quyền quyết định mua hoặc không mua căn nhà.
- Nếu không mua,
bạn mất 50 triệu đồng đã trả trước.
- Nếu giá nhà tăng
lên 3,5 tỷ đồng, bạn vẫn có quyền mua với giá 3 tỷ đồng như đã thỏa thuận.
Hãy
xem hai tình huống xảy ra sau 3 tháng.
Trường
hợp 1: Giá nhà tăng lên 3,5 tỷ đồng.
Bạn
vẫn được mua căn nhà với giá 3 tỷ đồng.
Nếu
thực hiện quyền mua, bạn có lợi thế 500 triệu đồng so với giá thị trường.
Sau
khi trừ 50 triệu đồng phí đã trả ban đầu, lợi ích còn lại là:
500
triệu - 50 triệu = 450 triệu đồng.
Trường
hợp 2: Giá nhà giảm xuống còn 2,7 tỷ đồng.
Bạn
không cần mua căn nhà với giá 3 tỷ đồng nữa.
Bạn
có thể từ chối thực hiện quyền mua và chấp nhận mất 50 triệu đồng phí đã trả.
Thay
vì phải mua căn nhà với giá 3 tỷ đồng, bạn có thể mua một căn nhà tương đương
trên thị trường với giá 2,7 tỷ đồng.
Như
vậy, bạn chỉ mất khoản phí ban đầu để đổi lấy quyền lựa chọn.
Đây
chính là bản chất của quyền chọn.
Quyền
chọn là một hợp đồng tài chính cho phép người mua có quyền, nhưng không có
nghĩa vụ, mua hoặc bán một tài sản cơ sở với mức giá đã xác định trước, trong
một khoảng thời gian hoặc tại một thời điểm nhất định.
Điểm
quan trọng nhất cần nhớ:
- Người mua quyền
chọn có quyền quyết định có thực hiện giao dịch hay không.
- Người bán quyền
chọn có nghĩa vụ thực hiện giao dịch nếu người mua thực hiện quyền hợp lệ.
- Để có được quyền
này, người mua phải trả cho người bán một khoản phí gọi là phí quyền chọn
(Premium).
Nói
cách khác, người mua quyền chọn trả tiền để mua sự linh hoạt và bảo vệ mình
trước những biến động giá không mong muốn.
2. Những thuật ngữ cơ bản
cần biết trước khi học quyền chọn
Để
hiểu cách vận hành của quyền chọn, bạn cần nắm được 6 thuật ngữ quan trọng.
2.1. Tài sản cơ sở
(Underlying Asset)
Đây
là tài sản mà hợp đồng quyền chọn được xây dựng dựa trên giá trị của nó.
Ví
dụ:
- Cổ phiếu của một
doanh nghiệp.
- Vàng.
- Dầu thô.
- Ngoại tệ như
USD, EUR.
- Chỉ số chứng
khoán.
- Hợp đồng tương
lai hàng hóa hoặc tài chính.
Ví
dụ, bạn mua quyền chọn mua cổ phiếu VCB thì cổ phiếu VCB chính là tài sản cơ
sở.
Khi
giá cổ phiếu VCB biến động, giá trị của hợp đồng quyền chọn liên quan cũng có
thể thay đổi.
2.2. Giá thực hiện
(Strike Price)
Đây
là mức giá đã được thỏa thuận trong hợp đồng, tại đó người mua quyền chọn có
thể mua hoặc bán tài sản cơ sở.
Ví
dụ:
Bạn
mua một quyền chọn mua cổ phiếu với giá thực hiện là 100.000 đồng/cổ phiếu.
Điều
đó có nghĩa là bạn có quyền mua cổ phiếu với giá 100.000 đồng, bất kể giá thị
trường sau đó là bao nhiêu, miễn là quyền chọn còn hiệu lực và được thực hiện
đúng điều kiện hợp đồng.
2.3. Phí quyền chọn
(Premium)
Đây
là khoản tiền người mua phải trả cho người bán để sở hữu quyền chọn.
Ví
dụ:
Bạn
mua quyền chọn mua cổ phiếu với mức phí 5.000 đồng/cổ phiếu.
Nếu
hợp đồng áp dụng cho 100 cổ phiếu, tổng phí bạn phải trả là:
5.000
× 100 = 500.000 đồng.
Khoản
phí này được thanh toán để mua quyền chọn và thông thường không được hoàn lại
chỉ vì người mua không thực hiện quyền.
Đối
với người bán, đây chính là khoản thu nhập ban đầu khi phát hành hoặc bán quyền
chọn.
2.4. Ngày đáo hạn
(Expiration Date)
Đây
là ngày hợp đồng quyền chọn hết hiệu lực.
Trước
hoặc tại ngày đáo hạn, tùy loại hợp đồng, người mua có thể quyết định thực hiện
quyền.
Sau
khi hợp đồng hết hạn, quyền chọn không còn giá trị.
Ví
dụ:
Bạn
mua quyền chọn có thời hạn 3 tháng.
Nếu
đến ngày đáo hạn mà giá cổ phiếu không có lợi cho việc thực hiện quyền, bạn có
thể để hợp đồng hết hạn và chấp nhận mất khoản phí đã trả.
2.5. Thực hiện quyền
(Exercise)
Đây
là hành động người mua sử dụng quyền đã được mua để tiến hành giao dịch tài sản
cơ sở theo mức giá thực hiện trong hợp đồng.
Ví
dụ:
Bạn
có quyền mua cổ phiếu với giá 100.000 đồng, trong khi giá thị trường là 120.000
đồng.
Bạn
quyết định thực hiện quyền mua với giá 100.000 đồng.
2.6. Chuyển nhượng hoặc
đóng vị thế quyền chọn
Người
mua quyền chọn không nhất thiết phải đợi đến ngày đáo hạn mới kiếm lời.
Nếu
hợp đồng quyền chọn tăng giá, họ có thể bán lại hợp đồng đó trên thị trường
(nếu hợp đồng được phép giao dịch và có thanh khoản).
Ví
dụ:
Bạn
mua một quyền chọn với giá 5 triệu đồng.
Một
thời gian sau, giá trị quyền chọn tăng lên 12 triệu đồng.
Bạn
có thể bán lại quyền chọn để thu về 12 triệu đồng.
Lợi
nhuận trước chi phí giao dịch là:
12
triệu - 5 triệu = 7 triệu đồng.
Đây
là điểm rất quan trọng: nhà đầu tư có thể kiếm lời từ sự tăng giá của chính hợp
đồng quyền chọn mà không nhất thiết phải mua hoặc bán tài sản cơ sở.
3. Quyền chọn có hai loại
chính: Quyền chọn mua và quyền chọn bán
Trong
thị trường tài chính, quyền chọn được chia thành hai loại cơ bản:
Quyền
chọn mua (Call Option): Người mua có quyền mua tài sản cơ sở
với giá đã xác định.
Quyền
chọn bán (Put Option): Người mua có quyền bán tài sản cơ sở
với giá đã xác định.
Để
dễ nhớ:
- Call = Có quyền
mua.
- Put = Có quyền
bán.
Tuy
nhiên, một điểm rất dễ nhầm lẫn là: mỗi loại quyền chọn đều có hai phía giao
dịch, gồm người mua quyền chọn và người bán quyền chọn.
Do
đó, trên thực tế có 4 vị thế cơ bản:
1.
Mua quyền chọn mua (Buy Call).
2.
Bán quyền chọn mua (Sell Call).
3.
Mua quyền chọn bán (Buy Put).
4.
Bán quyền chọn bán (Sell Put).
Chúng
ta sẽ phân tích lần lượt.
4. Quyền chọn mua (Call
Option) là gì?
Quyền
chọn mua là hợp đồng cho phép người mua có quyền mua một tài sản cơ sở với mức
giá đã thỏa thuận trước, trong thời hạn quy định.
Thông
thường, người mua quyền chọn mua kỳ vọng giá tài sản sẽ tăng trong tương lai.
4.1. Ví dụ đơn giản về
quyền chọn mua
Giả
sử cổ phiếu ABC đang có giá 100.000 đồng/cổ phiếu.
Bạn
dự đoán trong vòng 1 tháng tới, cổ phiếu ABC có thể tăng lên 130.000 đồng.
Tuy
nhiên, bạn chưa muốn bỏ ra 100 triệu đồng để mua 1.000 cổ phiếu ngay bây giờ.
Thay
vào đó, bạn ký hợp đồng quyền chọn mua với các điều kiện:
- Tài sản cơ sở:
Cổ phiếu ABC.
- Giá thực hiện:
100.000 đồng/cổ phiếu.
- Thời hạn: 1
tháng.
- Phí quyền chọn:
5.000 đồng/cổ phiếu.
- Số lượng: 1.000
cổ phiếu.
Bạn
phải trả trước:
5.000
× 1.000 = 5 triệu đồng.
Đổi
lại, bạn có quyền mua 1.000 cổ phiếu ABC với giá 100.000 đồng/cổ phiếu trong
thời hạn hợp đồng.
Bây
giờ, hãy xem ba tình huống có thể xảy ra.
Tình
huống 1: Giá cổ phiếu tăng lên 130.000 đồng.
Bạn
có quyền mua cổ phiếu với giá 100.000 đồng, trong khi thị trường đang giao dịch
ở mức 130.000 đồng.
Lợi
thế về giá:
(130.000
- 100.000) × 1.000 = 30 triệu đồng.
Trừ
đi phí quyền chọn ban đầu:
30
triệu - 5 triệu = 25 triệu đồng.
Bạn
có lợi nhuận 25 triệu đồng, chưa tính các chi phí giao dịch khác.
Tình
huống 2: Giá cổ phiếu chỉ tăng lên 103.000 đồng.
Bạn
vẫn có quyền mua với giá 100.000 đồng.
Lợi
thế về giá:
(103.000
- 100.000) × 1.000 = 3 triệu đồng.
Nhưng
bạn đã trả 5 triệu đồng phí quyền chọn.
Như
vậy:
3
triệu - 5 triệu = -2 triệu đồng.
Mặc
dù giá cổ phiếu tăng, bạn vẫn bị lỗ 2 triệu đồng.
Đây
là một điểm rất quan trọng: giá tài sản tăng không đồng nghĩa với việc người
mua quyền chọn mua chắc chắn có lãi.
Giá
phải tăng đủ để bù đắp phí quyền chọn và các chi phí liên quan.
Tình
huống 3: Giá cổ phiếu giảm xuống 80.000 đồng.
Bạn
có quyền mua cổ phiếu với giá 100.000 đồng, nhưng giá thị trường chỉ còn 80.000
đồng.
Nếu
thực hiện quyền, bạn sẽ phải mua đắt hơn thị trường 20.000 đồng/cổ phiếu.
Điều
này không có lợi.
Bạn
có thể từ chối thực hiện quyền và để hợp đồng hết hạn.
Khoản
lỗ của bạn là 5 triệu đồng phí quyền chọn ban đầu.
Bạn
không phải chịu thêm khoản lỗ 20 triệu đồng do chênh lệch giá, bởi bạn không có
nghĩa vụ phải mua cổ phiếu.
4.2. Công thức tính lãi
lỗ khi mua quyền chọn mua
Gọi:
- S: Giá thị
trường của tài sản khi đáo hạn.
- K: Giá thực
hiện.
- P: Phí quyền
chọn trên mỗi đơn vị tài sản.
Công
thức lợi nhuận của người mua quyền chọn mua tại ngày đáo hạn:
Lợi
nhuận = Max (S - K, 0) - P
Nếu
giao dịch nhiều đơn vị tài sản, cần nhân kết quả với số lượng tài sản hoặc hệ
số hợp đồng tương ứng.
Trong
đó:
- Nếu giá thị
trường cao hơn giá thực hiện, quyền chọn có giá trị thực hiện.
- Nếu giá thị
trường thấp hơn hoặc bằng giá thực hiện, người mua thường không thực hiện
quyền.
- Phí quyền chọn
luôn phải được tính vào chi phí đầu tư.
Với
ví dụ trên:
- Giá thực hiện:
100.000 đồng.
- Phí quyền chọn: 5.000
đồng.
Mức
giá hòa vốn khi đáo hạn là:
100.000
+ 5.000 = 105.000 đồng/cổ phiếu.
Có
nghĩa là:
- Giá dưới 100.000
đồng: Người mua không thực hiện quyền.
- Giá từ 100.000
đến dưới 105.000 đồng: Có lợi thế khi thực hiện quyền nhưng vẫn lỗ sau khi
trừ phí.
- Giá đúng 105.000
đồng: Hòa vốn.
- Giá trên 105.000
đồng: Bắt đầu có lợi nhuận.
4.3. Người bán quyền chọn
mua (Sell Call) là gì?
Đây
là phía đối ứng với người mua quyền chọn mua.
Người
bán quyền chọn mua nhận được khoản phí quyền chọn ngay từ đầu.
Đổi
lại, họ có nghĩa vụ bán tài sản cơ sở cho người mua với giá thực hiện nếu người
mua thực hiện quyền hợp lệ.
Ví
dụ:
Bạn
bán quyền chọn mua cổ phiếu ABC với:
- Giá
thực hiện: 100.000 đồng.
- Phí
quyền chọn nhận được: 5.000 đồng/cổ phiếu.
- Số
lượng: 1.000 cổ phiếu.
Bạn
nhận được:
5.000
× 1.000 = 5 triệu đồng.
Nếu
giá cổ phiếu ABC giảm xuống 80.000 đồng, người mua không có lý do kinh tế để
thực hiện quyền.
Bạn
giữ toàn bộ 5 triệu đồng phí quyền chọn.
Nhưng
nếu giá cổ phiếu tăng lên 130.000 đồng, người mua có thể thực hiện quyền mua
với giá 100.000 đồng.
Nếu
bạn không sở hữu sẵn cổ phiếu, bạn có thể phải mua trên thị trường với giá
130.000 đồng rồi bán lại cho người mua theo hợp đồng với giá 100.000 đồng.
Khoản
lỗ từ chênh lệch giá:
(130.000
- 100.000) × 1.000 = 30 triệu đồng.
Sau
khi trừ khoản phí 5 triệu đồng đã nhận:
30
triệu - 5 triệu = 25 triệu đồng lỗ.
Đây
là lý do bán quyền chọn mua không có tài sản bảo đảm (Naked Call) có thể rất
rủi ro.
Nếu
giá cổ phiếu tiếp tục tăng, khoản lỗ tiềm năng của người bán có thể tăng không
giới hạn về mặt lý thuyết.
Tóm lại về quyền chọn mua:
- Người
mua Call kỳ vọng giá tài sản tăng.
- Người
bán Call thường kỳ vọng giá tài sản không tăng vượt quá mức khiến họ bị thua
lỗ.
- Người
mua trả phí để có quyền mua.
- Người
bán nhận phí nhưng phải chấp nhận nghĩa vụ bán tài sản nếu bị thực hiện
quyền.
5. Quyền chọn bán (Put
Option) là gì?
Nếu
quyền chọn mua thường được sử dụng khi nhà đầu tư kỳ vọng giá tăng, thì quyền
chọn bán thường được sử dụng khi nhà đầu tư kỳ vọng giá giảm hoặc muốn bảo vệ
tài sản đang nắm giữ.
Quyền
chọn bán là hợp đồng cho phép người mua có quyền bán tài sản cơ sở với một mức
giá đã xác định trước, trong thời hạn quy định.
Điều
này có nghĩa là dù giá thị trường của tài sản giảm xuống bao nhiêu, người mua
quyền chọn bán vẫn có thể bán tài sản theo giá thực hiện đã thỏa thuận, nếu
thực hiện đúng điều kiện hợp đồng.
5.1. Ví dụ đơn giản về
quyền chọn bán
Giả
sử bạn đang sở hữu 1.000 cổ phiếu ABC.
Giá
thị trường hiện tại là 100.000 đồng/cổ phiếu.
Tổng
giá trị cổ phiếu bạn đang nắm giữ:
100.000
× 1.000 = 100 triệu đồng.
Bạn
lo ngại trong tháng tới thị trường chứng khoán có thể giảm mạnh.
Bạn
không muốn bán cổ phiếu ngay vì vẫn kỳ vọng giá sẽ tăng trong dài hạn.
Tuy
nhiên, bạn cũng không muốn chịu rủi ro nếu giá cổ phiếu giảm sâu.
Bạn
quyết định mua quyền chọn bán với các điều kiện:
- Tài sản cơ sở:
Cổ phiếu ABC.
- Giá thực hiện:
100.000 đồng/cổ phiếu.
- Thời hạn: 1
tháng.
- Phí quyền chọn:
5.000 đồng/cổ phiếu.
- Số lượng: 1.000
cổ phiếu.
Bạn
trả trước:
5.000
× 1.000 = 5 triệu đồng.
Đổi
lại, bạn có quyền bán 1.000 cổ phiếu ABC với giá 100.000 đồng/cổ phiếu trong
thời hạn hợp đồng.
Sau
1 tháng, có ba tình huống xảy ra.
Tình
huống 1: Giá cổ phiếu giảm xuống 70.000 đồng.
Đây
chính là tình huống quyền chọn bán phát huy tác dụng.
Nếu
không có quyền chọn, 1.000 cổ phiếu của bạn chỉ còn giá trị:
70.000
× 1.000 = 70 triệu đồng.
Nhưng
bạn có quyền bán với giá 100.000 đồng/cổ phiếu.
Bạn
thực hiện quyền và bán cổ phiếu với tổng giá trị:
100.000
× 1.000 = 100 triệu đồng.
Chênh
lệch so với giá thị trường:
(100.000
- 70.000) × 1.000 = 30 triệu đồng.
Sau
khi trừ phí quyền chọn 5 triệu đồng, lợi ích từ hợp đồng quyền chọn là 25 triệu
đồng.
Khoản
lãi này bù đắp phần lớn thiệt hại do giá cổ phiếu giảm.
Tình
huống 2: Giá cổ phiếu giảm xuống 97.000 đồng.
Bạn
có quyền bán với giá 100.000 đồng, trong khi giá thị trường chỉ là 97.000 đồng.
Lợi
thế từ quyền chọn:
(100.000
- 97.000) × 1.000 = 3 triệu đồng.
Nhưng
phí quyền chọn bạn đã trả là 5 triệu đồng.
Vì
vậy, kết quả của riêng hợp đồng quyền chọn là:
3
triệu - 5 triệu = -2 triệu đồng.
Quyền
chọn có giá trị bảo vệ, nhưng chi phí mua sự bảo vệ cao hơn lợi ích nhận được
trong tình huống này.
Tình
huống 3: Giá cổ phiếu tăng lên 120.000 đồng.
Bạn
đang sở hữu cổ phiếu ABC và giá thị trường đã tăng lên 120.000 đồng.
Bạn
không cần bán với giá 100.000 đồng theo quyền chọn nữa vì có thể bán trên thị
trường với giá cao hơn.
Bạn
không thực hiện quyền chọn bán.
Khoản
phí 5 triệu đồng trở thành chi phí để mua sự bảo vệ mà bạn không cần sử dụng.
Tuy
nhiên, bạn vẫn được hưởng lợi từ việc giá cổ phiếu tăng.
5.2. Công thức tính lãi
lỗ khi mua quyền chọn bán
Gọi:
- S:
Giá thị trường của tài sản khi đáo hạn.
- K:
Giá thực hiện.
- P:
Phí quyền chọn trên mỗi đơn vị tài sản.
Công
thức lợi nhuận của người mua quyền chọn bán:
Lợi
nhuận = Max (K - S, 0) - P
Với
ví dụ trên:
- Giá thực hiện:
100.000 đồng.
- Phí quyền chọn:
5.000 đồng.
Mức
giá hòa vốn khi đáo hạn:
100.000
- 5.000 = 95.000 đồng/cổ phiếu.
Điều
này có nghĩa:
- Giá trên 100.000
đồng: Người mua thường không thực hiện quyền.
- Giá từ 95.000
đến dưới 100.000 đồng: Quyền chọn có giá trị thực hiện nhưng vẫn lỗ sau
khi trừ phí.
- Giá đúng 95.000
đồng: Hòa vốn.
- Giá dưới 95.000
đồng: Người mua quyền chọn bán bắt đầu có lợi nhuận.
5.3. Người bán quyền chọn
bán (Sell Put) là gì?
Đây
là phía đối ứng với người mua quyền chọn bán.
Người
bán quyền chọn bán nhận được phí quyền chọn ngay từ đầu.
Đổi
lại, họ có nghĩa vụ mua tài sản cơ sở từ người mua nếu người mua thực hiện
quyền bán hợp lệ.
Ví
dụ:
Bạn
bán quyền chọn bán cổ phiếu ABC với:
- Giá
thực hiện: 100.000 đồng.
- Phí
quyền chọn: 5.000 đồng/cổ phiếu.
- Số
lượng: 1.000 cổ phiếu.
Bạn
nhận được 5 triệu đồng phí quyền chọn.
Sau
đó, có hai tình huống:
Tình
huống 1: Giá cổ phiếu tăng lên 120.000 đồng.
Người
mua quyền chọn không có lý do để bán cổ phiếu cho bạn với giá 100.000 đồng khi
thị trường đang trả 120.000 đồng.
Quyền
chọn hết hạn mà không được thực hiện.
Bạn
giữ toàn bộ 5 triệu đồng phí quyền chọn.
Tình
huống 2: Giá cổ phiếu giảm xuống 70.000 đồng.
Người
mua quyền chọn có quyền bán cổ phiếu cho bạn với giá 100.000 đồng.
Bạn
có nghĩa vụ mua theo mức giá đó.
Nếu
nhận 1.000 cổ phiếu, bạn phải thanh toán:
100.000
× 1.000 = 100 triệu đồng.
Trong
khi giá trị thị trường của số cổ phiếu chỉ còn:
70.000
× 1.000 = 70 triệu đồng.
Khoản
lỗ do chênh lệch giá là 30 triệu đồng.
Sau
khi trừ 5 triệu đồng phí quyền chọn nhận được:
30
triệu - 5 triệu = 25 triệu đồng lỗ.
Như
vậy, người bán quyền chọn bán có thể thu được khoản phí ban đầu nhưng phải chấp
nhận nguy cơ mua tài sản với giá cao hơn giá thị trường.
Nếu
giá tài sản giảm về 0, mức lỗ tối đa theo mô hình cổ phiếu thông thường là giá
thực hiện trừ đi phí quyền chọn, nhân với số lượng tài sản.
Tóm
lại về quyền chọn bán:
- Người
mua Put kỳ vọng giá tài sản giảm hoặc muốn bảo vệ danh mục đầu tư.
- Người
bán Put thường kỳ vọng giá tài sản không giảm quá sâu.
- Người
mua Put có quyền bán tài sản.
- Người
bán Put có nghĩa vụ mua tài sản nếu bị thực hiện quyền.
6. Phân biệt đầy đủ 4 vị
thế trong giao dịch quyền chọn
Đây
là phần rất quan trọng vì nhiều người chỉ nhớ Call là mua và Put là bán, nhưng
lại nhầm lẫn giữa việc mua quyền chọn và bán quyền chọn.
Hãy
ghi nhớ rằng:
Call
và Put mô tả quyền của hợp đồng.
Buy
và Sell mô tả vị thế của nhà đầu tư.
|
Vị
thế |
Quyền
hoặc nghĩa vụ |
Kỳ
vọng thông thường |
|
Buy
Call |
Có
quyền mua tài sản |
Giá
tăng |
|
Sell
Call |
Có
nghĩa vụ bán tài sản |
Giá
không tăng mạnh |
|
Buy
Put |
Có
quyền bán tài sản |
Giá
giảm |
|
Sell
Put |
Có
nghĩa vụ mua tài sản |
Giá
không giảm mạnh |
Có
thể hiểu đơn giản qua bốn câu:
1.
Buy Call: Tôi trả tiền để có quyền mua
rẻ hơn giá thị trường trong tương lai.
2.
Sell Call: Tôi nhận tiền và chấp nhận
nghĩa vụ bán tài sản nếu người mua thực hiện quyền.
3.
Buy Put: Tôi trả tiền để có quyền bán
với mức giá đã cam kết, kể cả khi thị trường giảm.
4.
Sell Put: Tôi nhận tiền và chấp nhận
nghĩa vụ mua tài sản nếu người mua thực hiện quyền.
7. Bảng so sánh quyền
chọn mua và quyền chọn bán
|
Tiêu
chí |
Quyền
chọn mua (Call) |
Quyền
chọn bán (Put) |
|
Bản
chất |
Quyền
được mua tài sản |
Quyền
được bán tài sản |
|
Người
mua kỳ vọng |
Giá
tăng |
Giá
giảm |
|
Người
bán có nghĩa vụ |
Bán
tài sản |
Mua
tài sản |
|
Người
mua trả |
Phí
quyền chọn |
Phí
quyền chọn |
|
Người
bán nhận |
Phí
quyền chọn |
Phí
quyền chọn |
|
Người
mua có bắt buộc thực hiện? |
Không |
Không |
|
Mục
đích phổ biến |
Đầu
cơ giá tăng, kiểm soát chi phí mua |
Đầu
cơ giá giảm, bảo vệ giá bán |
Một
cách ghi nhớ cực kỳ đơn giản:
Call:
Mua quyền để mua tài sản.
Put:
Mua quyền để bán tài sản.
Đừng
nhầm giữa quyền chọn bán (Put Option) với hành động bán một hợp đồng quyền chọn
(Sell Option). Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau.
8. Bốn vị thế quyền chọn
lãi và lỗ như thế nào khi giá tài sản thay đổi?
Để
nhìn rõ hơn, chúng ta tiếp tục sử dụng cùng một ví dụ.
Giả
sử:
- Giá
thực hiện: 100.000 đồng/cổ phiếu.
- Phí
quyền chọn: 5.000 đồng/cổ phiếu.
- Số
lượng: 1 cổ phiếu để đơn giản hóa phép tính.
Bảng
dưới đây thể hiện lợi nhuận của từng vị thế tại ngày đáo hạn.
|
Giá
thị trường khi đáo hạn |
Mua
Call |
Bán
Call |
Mua
Put |
Bán
Put |
|
70.000
đồng |
-5.000 |
+5.000 |
+25.000 |
-25.000 |
|
90.000
đồng |
-5.000 |
+5.000 |
+5.000 |
-5.000 |
|
95.000
đồng |
-5.000 |
+5.000 |
0 |
0 |
|
100.000
đồng |
-5.000 |
+5.000 |
-5.000 |
+5.000 |
|
105.000
đồng |
0 |
0 |
-5.000 |
+5.000 |
|
120.000
đồng |
+15.000 |
-15.000 |
-5.000 |
+5.000 |
|
130.000
đồng |
+25.000 |
-25.000 |
-5.000 |
+5.000 |
Lưu ý: Đây là lợi nhuận lý thuyết của hợp
đồng tại đáo hạn, chưa tính phí giao dịch, thuế và các chi phí khác. Bảng giả
định các hợp đồng có cùng mức phí 5.000 đồng và cùng điều kiện thực hiện.
Bạn
có thể quan sát ba quy luật:
- Mua
Call có lợi khi giá tăng đủ mạnh.
- Mua
Put có lợi khi giá giảm đủ mạnh.
- Người
bán Call và Put thu được phí nhưng phải đối mặt với rủi ro khi giá biến
động bất lợi.
Đặc
biệt, người mua quyền chọn có khoản lỗ tối đa được giới hạn ở mức phí đã trả,
trong khi người bán quyền chọn có thể chịu tổn thất lớn hơn nhiều.
9. Các trạng thái của
quyền chọn: ITM, ATM và OTM là gì?
Khi
nghiên cứu quyền chọn, bạn sẽ thường xuyên gặp ba thuật ngữ tiếng Anh:
- In
The Money (ITM).
- At
The Money (ATM).
- Out
of The Money (OTM).
Đây
là những thuật ngữ dùng để mô tả mối quan hệ giữa giá thị trường và giá thực
hiện của hợp đồng quyền chọn.
9.1. In The Money (ITM) –
Quyền chọn có giá trị thực hiện
Đối
với quyền chọn mua:
Giá
thị trường cao hơn giá thực hiện.
Ví
dụ:
- Giá
thực hiện: 100.000 đồng.
- Giá
thị trường: 120.000 đồng.
Bạn
có quyền mua với giá 100.000 đồng trong khi thị trường đang bán với giá 120.000
đồng.
Quyền
chọn mua đang có giá trị thực hiện là 20.000 đồng/cổ phiếu.
Đối
với quyền chọn bán:
Giá
thị trường thấp hơn giá thực hiện.
Ví
dụ:
- Giá thực hiện:
100.000 đồng.
- Giá thị trường:
80.000 đồng.
Bạn
có quyền bán với giá 100.000 đồng trong khi thị trường chỉ mua ở mức 80.000
đồng.
Quyền
chọn bán đang có giá trị thực hiện là 20.000 đồng/cổ phiếu.
9.2. At The Money (ATM) –
Quyền chọn ngang giá
Đây
là trạng thái giá thị trường bằng hoặc rất gần giá thực hiện.
Ví
dụ:
- Giá
thị trường: 100.000 đồng.
- Giá
thực hiện: 100.000 đồng.
Ở
thời điểm này, nếu thực hiện quyền ngay thì chưa có lợi thế về chênh lệch giá.
9.3. Out of The Money
(OTM) – Quyền chọn ngoài giá
Đối
với quyền chọn mua:
Giá
thị trường thấp hơn giá thực hiện.
Ví
dụ:
- Giá
thực hiện: 100.000 đồng.
- Giá
thị trường: 80.000 đồng.
Bạn
không có lý do để mua với giá 100.000 đồng khi thị trường chỉ có giá 80.000
đồng.
Đối
với quyền chọn bán:
Giá
thị trường cao hơn giá thực hiện.
Ví
dụ:
- Giá thực hiện:
100.000 đồng.
- Giá thị trường:
120.000 đồng.
Bạn
không có lý do để bán với giá 100.000 đồng khi thị trường đang trả 120.000
đồng.
Bảng tổng hợp
|
Trạng
thái |
Quyền
chọn mua (Call) |
Quyền
chọn bán (Put) |
|
ITM |
Giá
thị trường > Giá thực hiện |
Giá
thị trường < Giá thực hiện |
|
ATM |
Giá
thị trường ≈ Giá thực hiện |
Giá
thị trường ≈ Giá thực hiện |
|
OTM |
Giá
thị trường < Giá thực hiện |
Giá
thị trường > Giá thực hiện |
Cần
nhớ rằng ITM không đồng nghĩa với nhà đầu tư đã có lợi nhuận.
Ví
dụ, mua Call có giá thực hiện 100.000 đồng, trả phí 5.000 đồng. Khi cổ phiếu
tăng lên 103.000 đồng, quyền chọn đã ITM nhưng nhà đầu tư vẫn lỗ 2.000 đồng/cổ
phiếu nếu tính đến ngày đáo hạn.
10. Phí quyền chọn được
xác định như thế nào?
Một
câu hỏi thường gặp là: Tại sao cùng một loại quyền chọn mua, nhưng có hợp đồng
phí 3.000 đồng, hợp đồng khác lại có phí 8.000 đồng?
Phí
quyền chọn không được xác định tùy ý mà chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố.
10.1. Giá thị trường so với
giá thực hiện
Đối
với Call, giá thị trường càng cao so với giá thực hiện thì quyền chọn thường
càng có giá trị.
Đối
với Put, giá thị trường càng thấp so với giá thực hiện thì quyền chọn thường
càng có giá trị.
Ví
dụ:
Một
quyền chọn mua có giá thực hiện 100.000 đồng.
Nếu
cổ phiếu đang giao dịch ở mức 120.000 đồng, quyền chọn thường có giá trị cao
hơn so với trường hợp cổ phiếu chỉ đang ở mức 105.000 đồng.
10.2. Thời gian còn lại
đến ngày đáo hạn
Thời
gian càng dài, tài sản càng có nhiều cơ hội biến động theo hướng có lợi cho
người mua quyền chọn.
Vì
vậy, trong những điều kiện khác tương đương, quyền chọn có thời hạn dài hơn
thường có giá trị thời gian cao hơn.
Ví
dụ:
- Quyền
chọn A còn thời hạn 7 ngày.
- Quyền
chọn B còn thời hạn 90 ngày.
Nếu
các yếu tố khác tương đương, quyền chọn B thường có phí cao hơn vì người mua có
nhiều thời gian chờ đợi biến động thuận lợi.
10.3. Mức độ biến động
giá (Volatility)
Đây
là một trong những yếu tố quan trọng nhất.
Một
cổ phiếu thường xuyên tăng giảm mạnh sẽ có khả năng tạo ra những biến động lớn
trong tương lai.
Điều
đó khiến quyền chọn liên quan thường có giá cao hơn.
Ví
dụ:
Cổ
phiếu A thường chỉ dao động 1–2% mỗi ngày.
Trong
khi cổ phiếu B có thể tăng hoặc giảm 5–7% mỗi ngày.
Nhà
đầu tư thường sẵn sàng trả mức phí cao hơn để mua quyền chọn trên cổ phiếu B vì
khả năng xuất hiện biến động lớn cao hơn.
10.4. Lãi suất
Lãi
suất thị trường cũng ảnh hưởng đến giá quyền chọn thông qua giá trị thời gian
của tiền và chi phí nắm giữ tài sản.
Trong
các mô hình định giá quyền chọn tiêu chuẩn, lãi suất tăng thường có xu hướng
làm tăng giá Call và giảm giá Put, nếu các yếu tố khác không đổi.
10.5. Cổ tức và các khoản
thu nhập từ tài sản cơ sở
Đối
với quyền chọn cổ phiếu, cổ tức dự kiến cũng có thể ảnh hưởng đến giá quyền
chọn.
Khi
cổ phiếu được chia cổ tức bằng tiền, giá cổ phiếu thường có sự điều chỉnh tương
ứng vào ngày giao dịch không hưởng quyền, các yếu tố khác không đổi.
Điều
này có thể tác động đến giá trị của cả Call và Put.
11. Giá trị nội tại và
giá trị thời gian của quyền chọn
Phí
quyền chọn thường được cấu thành từ hai phần:
Giá
trị nội tại (Intrinsic Value) và Giá trị thời gian (Time Value).
Công
thức:
Phí
quyền chọn = Giá trị nội tại + Giá trị thời gian.
11.1. Giá trị nội tại là
gì?
Đây
là phần giá trị mà người mua quyền chọn có thể thu được nếu thực hiện quyền
ngay tại thời điểm đang xét.
Đối
với Call:
Giá
trị nội tại = Max (Giá thị trường - Giá thực hiện, 0).
Đối
với Put:
Giá
trị nội tại = Max (Giá thực hiện - Giá thị trường, 0).
Ví
dụ:
Bạn
có quyền chọn mua cổ phiếu với giá thực hiện 100.000 đồng.
Giá
thị trường hiện tại là 120.000 đồng.
Giá
trị nội tại là:
120.000
- 100.000 = 20.000 đồng.
Nếu
bạn có quyền chọn bán với giá thực hiện 100.000 đồng, trong khi giá thị trường
là 80.000 đồng:
Giá
trị nội tại là:
100.000
- 80.000 = 20.000 đồng.
11.2. Giá trị thời gian
là gì?
Đây
là phần giá trị mà nhà đầu tư sẵn sàng trả thêm vì quyền chọn vẫn còn thời gian
trước khi hết hạn.
Ví
dụ:
Một
quyền chọn mua cổ phiếu có:
- Giá thị trường:
120.000 đồng.
- Giá thực hiện:
100.000 đồng.
- Phí quyền chọn:
25.000 đồng.
Giá
trị nội tại:
120.000
- 100.000 = 20.000 đồng.
Giá
trị thời gian:
25.000
- 20.000 = 5.000 đồng.
Tại
sao nhà đầu tư chấp nhận trả thêm 5.000 đồng?
Bởi
vì cổ phiếu vẫn có thể tăng từ 120.000 đồng lên 130.000 đồng, 140.000 đồng hoặc
cao hơn trước khi quyền chọn hết hạn.
Thời
gian còn lại tạo ra cơ hội và cơ hội đó có giá trị.
Tuy
nhiên, khi ngày đáo hạn đến gần, giá trị thời gian thường giảm dần. Hiện tượng
này được gọi là suy giảm giá trị thời gian (Time Decay).
Nếu
các yếu tố khác không đổi, quyền chọn càng gần ngày đáo hạn thì phần giá trị
thời gian càng có xu hướng giảm.
12. Quyền chọn được sử
dụng vào những mục đích nào?
Quyền
chọn không chỉ là công cụ để đầu cơ kiếm lời. Trong thực tế, nó còn có vai trò
quan trọng trong việc quản trị rủi ro.
12.1. Đầu cơ khi kỳ vọng
giá tăng
Nhà
đầu tư dự đoán một cổ phiếu sẽ tăng giá trong tương lai.
Thay
vì bỏ ra số tiền lớn để mua cổ phiếu ngay lập tức, họ có thể mua quyền chọn
mua.
Nếu
giá cổ phiếu tăng mạnh, giá trị quyền chọn có thể tăng đáng kể.
Nếu
dự đoán sai, khoản lỗ của người mua được giới hạn ở phí quyền chọn đã trả, với
giả định họ không sử dụng đòn bẩy bổ sung hoặc phát sinh nghĩa vụ khác.
12.2. Đầu cơ khi kỳ vọng
giá giảm
Nhà
đầu tư dự đoán thị trường sẽ đi xuống.
Họ
có thể mua quyền chọn bán để hưởng lợi khi giá tài sản giảm.
Đây
là cách tạo vị thế có lợi khi thị trường giảm mà không nhất thiết phải trực
tiếp bán khống tài sản cơ sở.
12.3. Phòng ngừa rủi ro
cho danh mục cổ phiếu
Giả
sử bạn đang sở hữu danh mục cổ phiếu trị giá 2 tỷ đồng.
Bạn
dự đoán thị trường có thể điều chỉnh trong thời gian tới nhưng không muốn bán
cổ phiếu vì vẫn kỳ vọng thị trường sẽ phục hồi.
Bạn
có thể mua quyền chọn bán để tạo một mức bảo vệ nhất định cho danh mục.
Nếu
thị trường giảm, giá trị quyền chọn bán có thể tăng và bù đắp một phần tổn thất
của danh mục.
Chiến
lược này được gọi là Protective Put.
Có
thể hình dung đây giống như mua bảo hiểm cho danh mục đầu tư.
Bạn
phải trả phí bảo hiểm, nhưng đổi lại có thêm một lớp bảo vệ khi rủi ro xảy ra.
12.4. Khóa trước giá mua
nguyên vật liệu
Hãy
tưởng tượng một doanh nghiệp sản xuất cần mua một lượng lớn nguyên liệu trong 3
tháng tới.
Doanh
nghiệp lo ngại giá nguyên liệu sẽ tăng mạnh.
Nếu
giá tăng, chi phí sản xuất sẽ tăng và lợi nhuận bị ảnh hưởng.
Doanh
nghiệp có thể sử dụng quyền chọn mua để giữ quyền mua nguyên liệu theo một mức
giá đã xác định.
Nếu
giá thị trường tăng mạnh, doanh nghiệp có thể thực hiện quyền.
Nếu
giá thị trường giảm, doanh nghiệp có thể mua nguyên liệu trên thị trường với
giá thấp hơn và chấp nhận mất phí quyền chọn.
12.5. Phòng ngừa rủi ro
tỷ giá
Giả
sử một doanh nghiệp Việt Nam phải thanh toán 1 triệu USD cho đối tác nước ngoài
sau 3 tháng.
Doanh
nghiệp lo ngại USD sẽ tăng giá so với VND.
Nếu
tỷ giá tăng, số tiền VND cần bỏ ra để mua 1 triệu USD sẽ tăng lên.
Doanh
nghiệp có thể mua quyền chọn mua USD để có quyền mua USD theo tỷ giá thực hiện
đã thỏa thuận.
Nếu
USD tăng giá, doanh nghiệp có thể thực hiện quyền.
Nếu
USD giảm giá, doanh nghiệp có thể mua USD theo tỷ giá thị trường có lợi hơn và
không thực hiện quyền.
Đây
là một ứng dụng quan trọng của quyền chọn ngoại tệ trong hoạt động quản trị rủi
ro của doanh nghiệp và ngân hàng.
13. Phân biệt quyền chọn
với hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai
Khi
học về các công cụ phái sinh, nhiều người thường nhầm lẫn giữa quyền chọn, hợp
đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai.
Cả
ba đều là những công cụ tài chính có giá trị phụ thuộc vào tài sản cơ sở và đều
có thể được sử dụng để quản trị rủi ro.
Tuy
nhiên, chúng khác nhau ở bản chất nghĩa vụ của các bên.
Hợp đồng kỳ hạn (Forward Contract)
Đây
là thỏa thuận giữa hai bên về việc mua hoặc bán một tài sản trong tương lai với
mức giá được xác định từ trước.
Ví
dụ:
Một
doanh nghiệp cam kết sau 3 tháng sẽ mua 100 tấn thép với giá 15 triệu đồng/tấn.
Đến
ngày thực hiện, dù giá thép tăng hay giảm, hai bên vẫn phải thực hiện theo
nghĩa vụ đã thỏa thuận, trừ trường hợp hợp đồng có quy định khác hoặc được tất
toán theo thỏa thuận.
Hợp đồng tương lai (Futures Contract)
Đây
cũng là thỏa thuận mua hoặc bán tài sản trong tương lai với mức giá xác định
trước.
Tuy
nhiên, hợp đồng tương lai thường được chuẩn hóa về quy mô, chất lượng, thời hạn
và giao dịch trên sở giao dịch tập trung.
Các
bên thường phải thực hiện cơ chế ký quỹ và thanh toán bù trừ theo quy định của
thị trường.
Hợp đồng quyền chọn (Option Contract)
Khác
với hai loại hợp đồng trên, người mua quyền chọn không bị bắt buộc phải mua hoặc
bán tài sản.
Họ
có quyền quyết định có thực hiện giao dịch hay không.
Đổi
lại, người mua phải trả phí quyền chọn cho người bán.
Bảng so sánh
|
Tiêu
chí |
Quyền
chọn |
Hợp
đồng kỳ hạn |
Hợp
đồng tương lai |
|
Bản
chất |
Quyền
nhưng không bắt buộc đối với người mua |
Cam
kết giao dịch |
Cam
kết giao dịch |
|
Nghĩa
vụ người mua |
Không
bắt buộc thực hiện quyền |
Có
nghĩa vụ theo hợp đồng |
Có
nghĩa vụ theo hợp đồng |
|
Nghĩa
vụ người bán |
Phải
thực hiện nếu bị thực hiện quyền |
Có
nghĩa vụ theo hợp đồng |
Có
nghĩa vụ theo hợp đồng |
|
Phí
ban đầu |
Người
mua trả Premium |
Thông
thường không có Premium |
Thường
không có Premium như quyền chọn |
|
Ký
quỹ |
Tùy
thị trường và vị thế |
Tùy
thỏa thuận |
Thường
có ký quỹ |
|
Mục
đích |
Đầu
cơ, phòng ngừa rủi ro |
Khóa
giá mua bán |
Đầu
cơ, phòng ngừa rủi ro |
Điểm
cần nhớ nhất:
Hợp
đồng kỳ hạn và tương lai tạo ra nghĩa vụ giao dịch theo hợp đồng, trong khi
quyền chọn trao cho người mua quyền lựa chọn thực hiện hoặc không thực hiện
giao dịch.
14. Người mua quyền chọn
có thể mất toàn bộ số tiền đã đầu tư không?
Câu
trả lời là có.
Mặc
dù quyền chọn mang lại sự linh hoạt, nhưng không có nghĩa đây là công cụ không
có rủi ro.
Rủi ro đối với người mua quyền chọn
Người
mua Call hoặc Put có thể mất toàn bộ phí quyền chọn nếu hợp đồng hết hạn mà
không có giá trị thực hiện.
Ví
dụ:
Bạn
bỏ ra 10 triệu đồng mua quyền chọn mua cổ phiếu.
Nhưng
đến ngày đáo hạn, giá cổ phiếu không tăng như kỳ vọng.
Bạn
không thực hiện quyền.
Toàn
bộ 10 triệu đồng phí quyền chọn có thể bị mất.
Đây
là mức lỗ tối đa của vị thế mua quyền chọn đơn lẻ, nếu không có các giao dịch
hoặc nghĩa vụ khác đi kèm.
Rủi ro đối với người bán quyền chọn
Người
bán quyền chọn có rủi ro lớn hơn nhiều trong một số trường hợp.
- Bán
Call không có tài sản bảo đảm: Khoản lỗ tiềm năng không giới hạn về mặt lý
thuyết khi giá tài sản tăng liên tục.
- Bán
Put: Có thể phải mua tài sản với giá cao hơn rất nhiều so với giá thị
trường nếu giá tài sản giảm sâu.
Ngoài
ra, người bán quyền chọn có thể phải đáp ứng yêu cầu ký quỹ bổ sung và đối mặt
với việc bị đóng vị thế theo quy định của công ty chứng khoán hoặc sở giao
dịch.
Vì
vậy, không nên hiểu rằng bán quyền chọn chỉ đơn giản là nhận phí và chờ hợp
đồng hết hạn.
15. Quyền chọn kiểu Mỹ và
quyền chọn kiểu châu Âu khác nhau như thế nào?
Một
nội dung quan trọng khác là phân biệt quyền chọn kiểu Mỹ (American Option) và
quyền chọn kiểu châu Âu (European Option).
Tên
gọi này không có nghĩa quyền chọn kiểu Mỹ chỉ được giao dịch tại Mỹ hay quyền
chọn kiểu châu Âu chỉ được giao dịch tại châu Âu.
Chúng
mô tả thời điểm người mua được phép thực hiện quyền.
Quyền
chọn kiểu Mỹ:
Người
mua có thể thực hiện quyền vào bất kỳ thời điểm nào được phép trong thời hạn
hợp đồng, từ khi hợp đồng bắt đầu có hiệu lực cho đến ngày đáo hạn.
Quyền
chọn kiểu châu Âu:
Người
mua chỉ được thực hiện quyền vào ngày đáo hạn.
Ví
dụ:
Bạn
mua một quyền chọn mua có thời hạn từ ngày 1/1 đến ngày 31/3.
- Nếu
là quyền chọn kiểu Mỹ, bạn có thể thực hiện quyền vào ngày 15/1, 20/2 hoặc
ngày 31/3.
- Nếu
là quyền chọn kiểu châu Âu, bạn chỉ được thực hiện quyền vào ngày 31/3.
Lưu
ý: Quyền được thực hiện sớm không đồng nghĩa với việc người mua luôn nên thực
hiện sớm. Trong nhiều trường hợp, bán lại quyền chọn trên thị trường có thể có
lợi hơn so với thực hiện quyền ngay.
16. Quyền chọn có phải là
một hình thức đầu tư đòn bẩy không?
Có.
Quyền chọn có thể tạo ra hiệu ứng đòn bẩy tài chính rất lớn.
Hãy
xem ví dụ:
Bạn
muốn đầu tư vào 1.000 cổ phiếu ABC với giá 100.000 đồng/cổ phiếu.
Nếu
mua cổ phiếu trực tiếp, bạn cần:
100.000
× 1.000 = 100 triệu đồng.
Nhưng
nếu mua quyền chọn mua, giả sử phí quyền chọn chỉ là 5.000 đồng/cổ phiếu, bạn
cần:
5.000
× 1.000 = 5 triệu đồng.
Như
vậy, bạn chỉ bỏ ra 5 triệu đồng để sở hữu quyền mua số cổ phiếu có giá trị thị
trường 100 triệu đồng.
Đây
chính là hiệu ứng đòn bẩy.
Tuy
nhiên, cần hiểu rằng bạn không thực sự sở hữu 1.000 cổ phiếu ngay khi mua quyền
chọn. Bạn chỉ sở hữu quyền mua số cổ phiếu đó theo các điều kiện hợp đồng.
Nếu
giá cổ phiếu tăng mạnh, lợi nhuận tính trên số vốn phí quyền chọn có thể rất
lớn.
Nhưng
nếu giá không biến động theo kỳ vọng, bạn có thể mất toàn bộ 5 triệu đồng phí
quyền chọn.
Đòn
bẩy giúp khuếch đại tỷ suất sinh lời, nhưng đồng thời cũng làm tăng nguy cơ mất
vốn nhanh chóng.
17. Ví dụ thực tế về ứng
dụng quyền chọn trong ngân hàng và doanh nghiệp
Để
hiểu rõ hơn tại sao quyền chọn lại quan trọng trong lĩnh vực tài chính – ngân
hàng, hãy xem một số tình huống thực tế.
Ví dụ 1: Doanh nghiệp nhập khẩu cần mua
USD
Công
ty A tại Việt Nam phải thanh toán 500.000 USD cho nhà cung cấp nước ngoài sau 3
tháng.
Tỷ
giá hiện tại là 25.000 VND/USD.
Doanh
nghiệp lo ngại tỷ giá USD/VND có thể tăng lên 26.000 VND/USD.
Nếu
tỷ giá tăng, số tiền VND cần bỏ ra sẽ tăng:
500.000
× 26.000 = 13 tỷ đồng.
Trong
khi nếu mua theo tỷ giá 25.000 đồng, doanh nghiệp chỉ cần:
500.000
× 25.000 = 12,5 tỷ đồng.
Chênh
lệch là 500 triệu đồng.
Doanh
nghiệp có thể mua quyền chọn mua USD với tỷ giá thực hiện 25.000 VND/USD.
Nếu
tỷ giá tăng lên 26.000 đồng, doanh nghiệp có thể thực hiện quyền để mua USD
theo tỷ giá 25.000 đồng.
Nếu
tỷ giá giảm xuống 24.500 đồng, doanh nghiệp có thể mua USD trên thị trường với
mức giá thấp hơn và không thực hiện quyền.
Đây
là lợi thế của quyền chọn so với việc bắt buộc khóa tỷ giá bằng một hợp đồng kỳ
hạn: doanh nghiệp có thể hưởng lợi nếu tỷ giá biến động theo hướng có lợi,
nhưng phải trả phí để có sự linh hoạt đó.
Ví dụ 2: Doanh nghiệp xuất khẩu muốn
bảo vệ doanh thu
Công
ty B xuất khẩu hàng hóa và dự kiến nhận 1 triệu USD sau 3 tháng.
Doanh
nghiệp lo ngại USD sẽ giảm giá so với VND.
Nếu
tỷ giá giảm từ 25.000 xuống 24.000 VND/USD, số tiền quy đổi sẽ giảm:
1.000.000
× 24.000 = 24 tỷ đồng.
Trong
khi nếu tỷ giá giữ ở mức 25.000 đồng, doanh nghiệp nhận được 25 tỷ đồng.
Doanh
nghiệp có thể mua quyền chọn bán USD với tỷ giá thực hiện 25.000 VND/USD.
Nếu
USD giảm giá, doanh nghiệp có thể bán USD theo tỷ giá 25.000 đồng.
Nếu
USD tăng lên 26.000 đồng, doanh nghiệp không cần thực hiện quyền mà có thể bán
USD theo tỷ giá thị trường có lợi hơn.
Ví dụ 3: Nhà đầu tư chứng khoán muốn
bảo vệ danh mục
Một
nhà đầu tư đang nắm giữ 2 tỷ đồng cổ phiếu ngân hàng.
Nhà
đầu tư lo ngại thị trường có thể giảm mạnh trong tháng tới nhưng không muốn bán
cổ phiếu ngay.
Họ
mua quyền chọn bán trên tài sản hoặc chỉ số phù hợp với danh mục.
Nếu
thị trường giảm, quyền chọn bán có thể tăng giá trị, qua đó bù đắp một phần
thiệt hại từ danh mục cổ phiếu.
Tuy
nhiên, mức độ bảo vệ còn phụ thuộc vào quy mô hợp đồng, hệ số tương quan giữa
danh mục và tài sản cơ sở, giá thực hiện và phí quyền chọn.
Đây
là lý do các tổ chức đầu tư chuyên nghiệp thường sử dụng quyền chọn như một
công cụ quản trị rủi ro.
18. Tổng kết: Cách ghi
nhớ quyền chọn mua và quyền chọn bán dễ nhất
Nếu
bạn chỉ muốn nhớ những kiến thức quan trọng nhất, hãy ghi nhớ 4 nguyên tắc sau:
Thứ
nhất: Call là quyền mua, Put là quyền bán.
- Buy Call: Mua
quyền để mua tài sản.
- Buy Put: Mua
quyền để bán tài sản.
Thứ
hai: Người mua quyền chọn có quyền nhưng không có nghĩa vụ.
Người
mua được quyền quyết định thực hiện hay không thực hiện giao dịch.
Thứ
ba: Người bán quyền chọn nhận phí nhưng phải chấp nhận nghĩa vụ.
Nếu
người mua thực hiện quyền hợp lệ, người bán phải thực hiện nghĩa vụ tương ứng.
Thứ
tư: Quyền chọn vừa là công cụ đầu cơ, vừa là công cụ phòng ngừa rủi ro.
Nhà
đầu tư có thể sử dụng quyền chọn để kiếm lời từ biến động giá, trong khi doanh
nghiệp và ngân hàng có thể sử dụng chúng để quản trị rủi ro về giá hàng hóa, tỷ
giá hoặc tài sản tài chính.
Có
thể tóm tắt toàn bộ kiến thức bằng bảng sau:
|
Nội
dung |
Quyền
chọn mua (Call) |
Quyền
chọn bán (Put) |
|
Người
mua có quyền |
Mua
tài sản |
Bán
tài sản |
|
Người
bán có nghĩa vụ |
Bán
tài sản |
Mua
tài sản |
|
Người
mua thường kỳ vọng |
Giá
tăng |
Giá
giảm |
|
Người
mua trả |
Phí
quyền chọn |
Phí
quyền chọn |
|
Người
bán nhận |
Phí
quyền chọn |
Phí
quyền chọn |
|
Lỗ
tối đa của người mua |
Phí
đã trả |
Phí
đã trả |
|
Lợi
nhuận tiềm năng của người mua |
Không
giới hạn về lý thuyết |
Lớn
nhưng bị giới hạn bởi giá tài sản không thể thấp hơn 0 trong trường hợp cổ
phiếu thông thường |
Một
câu cuối cùng để bạn không bao giờ nhầm lẫn:
Quyền
chọn mua giúp bạn có quyền mua một tài sản với mức giá đã thỏa thuận, còn quyền
chọn bán giúp bạn có quyền bán một tài sản với mức giá đã thỏa thuận. Người mua
trả phí để sở hữu quyền, người bán nhận phí để chấp nhận nghĩa vụ.
Đó
chính là bản chất cốt lõi của hai công cụ quyền chọn phổ biến nhất trên thị
trường tài chính.
